Cividale del Friuli. Miasto, które dało nazwę całemu regionowi

Region nazywa się Friuli, miasto nazywa się Cividale del Friuli. Wygląda to tak, jakby miasto wzięło nazwę od regionu. Jest dokładnie odwrotnie.

Niespełna jedenaście tysięcy mieszkańców, dwadzieścia minut pociągiem od Udine, zakręt rzeki Natisone w skalnym wąwozie. I tytuł, którego nie ma żadne inne włoskie miasto: tutaj Longobardowie założyli swoje pierwsze księstwo na Półwyspie.

Od Forum Iulii do Cividale

Rzymska osada w tym miejscu nazywała się Forum Iulii. Od niej poszła nazwa całego regionu: Friuli. Nie od Udine, nie od Triestu, tylko od miasteczka, które dziś ma mieszkańców jak jedna warszawska ulica.

Założenie przypisuje się zwyczajowo Juliuszowi Cezarowi, czasem z datą około 50 roku przed naszą erą. Uczciwie trzeba powiedzieć, że to tradycja, a nie fakt udokumentowany; część opracowań wprost to zaznacza.

Dzisiejsza nazwa jest skrótem z czasów frankijskich. Miasto zaczęto nazywać Civitas Austriae, czyli „miasto wschodnie”, bo leżało na wschodnim skraju państwa. Z Civitas zrobiło się Cividale. Kiedy dokładnie, źródła podają różnie: jedni mówią o 774 albo 776 roku, inni dopiero o X wieku.

Pierwsze księstwo Longobardów

W 568 roku Longobardowie pod wodzą Alboina weszli do Italii. Forum Iulii dostał jego bratanek Gisulf i tak powstało Księstwo Friuli, pierwsze longobardzkie księstwo założone na Półwyspie. Spokoju to miastu nie dało: w 610 roku zniszczyli je Awarowie, a książę Gisulf II poległ.

Stąd pochodzi też człowiek, któremu zawdzięczamy prawie wszystko, co wiemy o Longobardach. Paweł Diakon, autor Historia Langobardorum, urodził się w Cividale około 720 roku; źródła rozciągają tę datę od 710 do 730. Główny plac miasta nosi jego imię, piazza Paolo Diacono.

A w środku miasta stoi rzecz, dla której warto tu przyjechać nawet bez reszty: Tempietto Longobardo, czyli oratorium Santa Maria in Valle. Mniej więcej połowa VIII wieku, fundacja przypisywana księciu Astolfowi, późniejszemu królowi Longobardów, i jego żonie Giseltrudzie. Zachowało się sześć kobiecych postaci ze stiuku. To najlepiej zachowany zabytek architektury longobardzkiej, jaki istnieje.

Od 2011 roku Cividale jest na liście UNESCO w ramach wpisu Longobardowie we Włoszech. Miejsca władzy (568-774), który obejmuje siedem zespołów budowli rozsianych po Włoszech. Wkład Cividale to obszar Gastaldaga z Tempietto i klasztorem oraz zespół biskupi. Szerzej o tym, jak poukładane są włoskie regiony, pisaliśmy w przewodniku po regionach.

Co słychać w mieście teraz

Przy Santa Maria in Valle trwa budowa, która ma już dwadzieścia lat. 18 listopada 2025 region Friuli-Wenecja Julijska przyznał w jesiennej korekcie budżetu 10 milionów euro na zamknięcie czwartego, ostatniego etapu: muzeum Tempietto, muzeum klasztoru i stałą przestrzeń wystawową. Wicegubernator Mario Anzil mówił wprost o zamknięciu dwudziestoletniego placu budowy.

Pomieszczenia przyszłego muzeum są już gotowe. Tak napisał 2 października 2026 „Messaggero Veneto”: kolekcja ma stanąć w krużganku, a cała rzecz jest częścią projektu rozpoczętego w 2000 roku. Daty otwarcia nikt jeszcze nie podał, więc jadąc w najbliższych miesiącach, nie licz na gotowe muzeum.

Dobra wiadomość jest taka, że Tempietto nie było zamykane przez cały remont i nie jest zamknięte teraz. Zła jest drobna, ale irytująca: godziny dzieli przerwa obiadowa, potrafią się różnić zależnie od pory roku, a bilet kupuje się przez internet. Przed wyjazdem sprawdź je na stronie klasztoru, bo to nie jest miejsce, do którego wpada się z ulicy o drugiej po południu.

Diabelski most, celtyckie podziemia i kiedy tu jechać

Wizytówką miasta jest Ponte del Diavolo, Diabelski Most. Istnieje od 1442 roku, wisi ponad dwadzieścia metrów nad Natisone, a jego środkowy filar stoi na wielkim naturalnym głazie w nurcie rzeki. Legenda tłumaczy to po swojemu: most postawił diabeł w jedną noc, głaz przyniosła w fartuchu jego matka, a mieszkańcy oszukali go, przepuszczając przez most najpierw zwierzę, nie człowieka.

Prawdziwa historia jest mniej barwna i bardziej ponura. 27 października 1917 roku włoscy saperzy wysadzili most w powietrze podczas odwrotu po klęsce pod Caporetto. Od 6 stycznia 1918 działała kładka, nowym mostem przeszedł pierwszy człowiek 2 maja, a oficjalnie otwarto go 18 maja 1918. Odbudowano go szerzej, a kamienną balustradę zastąpiono żelaznymi rurami. Kto dokładnie go odbudował, źródła podają rozbieżnie.

Druga atrakcja jest pod ziemią i nikt nie wie, czym jest. Ipogeo Celtico to komory w skalnym brzegu Natisone, z trzema wyrzeźbionymi w kamieniu maszkaronami. Grobowiec celtycki, rzymskie albo longobardzkie więzienie, cysterna na wodę: każda z tych hipotez ma swoich zwolenników i żadna dowodu. Uwaga praktyczna: otwarte głównie w weekendy i święta, bilet w punkcie Informacittà przy piazza Duomo, lepiej zadzwonić i zarezerwować niż przyjść na chybił trafił.

Na samo miasto wystarczy pół dnia, cały dzień jeśli dokładasz podziemia i muzea. W sierpniu odbywa się Palio di San Donato, miejskie święto w średniowiecznej oprawie, i wtedy zabytki mają wydłużone godziny. Dojazd jest wyjątkowo prosty, bo Cividale ma własną linię kolejową z Udine: około piętnastu kilometrów i dwadzieścia minut jazdy. Biletów na ten odcinek nie kupisz w kanałach Trenitalii, trzeba u przewoźnika. Stąd blisko też do Triestu, więc jedno i drugie da się zrobić w ramach tego samego wyjazdu.

Najczęstsze pytania