Matera. Miasto wykute w skale, które nazwano hańbą Włoch

Basilicata

Matera. Miasto wykute w skale, które nazwano hańbą Włoch

Tomek · · 11 min czytania
Jeszcze nie tak dawno temu nikt nie słyszał o tym niezwykłym, położonym w regionie Basilicata mieście. Wykuta w skale Matera zaczęła zyskiwać na popularności dopiero w latach 50-tych XX wieku. Zyskała wówczas miano „największej hańby Włoch”. Dlaczego nadano jej aż tak niepochlebny tytuł? Czytajcie dalej..Materę odwiedziliśmy w kwietniu, korzystając z okazji bycia na krótkim wypadzie do Apulii. Do miasta dojechaliśmy autobusem odjeżdżającym z dworca w Bari. Do celu dotarliśmy w czasie siesty, dlatego miasto wydało nam się wymarłe. Szybko okazało się jednak, że to złudne wrażenie, albowiem najbardziej znana dzielnica miasta - Sassi di Matera, była jak zawsze oblegana przez turystów. Na zwiedzanie miasta mieliśmy niecałą dobę - to zdecydowanie zbyt krótki czas, aby móc w pełni zakosztować uroku i klimatu tego miejsca.
Spacer opustoszałymi w czasie siesty ulicami Matery

Wykuta w skale Matera

Historia tego niezwykłego miasta jest bardzo ciekawa. Matera jest jednym z najstarszych miast w Europie, a może nawet i na świecie. Dlatego trudno wyobrazić sobie, że tzw. „cywilizacja” dotarła tu bardzo późno. Pomyślcie, że jeszcze w 1950 roku mieszkańcy nie mieli elektryczności czy dostępu do bieżącej wody! W mieście i domostwach panował brud, szerzyły się choroby, a śmiertelność dzieci była najwyższa w całych Włoszech. Krążąca po internecie liczba 90% nie ma pokrycia w źródłach; opracowania mówią o wskaźniku przekraczającym 40%, co i tak jest liczbą trudną do pojęcia. Jednak najbardziej niewyobrażalne jest to, że włoski rząd nie miał o tym żadnego pojęcia, bo nikt nie zwracał uwagi na to co dzieje się na „biednym” południu. O Materze (i panujących w niej warunkach) stało się głośno za sprawą książki „Chrystus zatrzymał się w Eboli” autorstwa Carla Leviego. W 1948 roku Sassi obejrzał Palmiro Togliatti i nazwał je „hańbą narodową”. Cztery lata później ustawa z 1952 roku nakazała wysiedlenie dzielnic; objęło ono kilkanaście tysięcy osób, a ciągnęło się jeszcze przez lata sześćdziesiąte.
Położone na wzgórzu miasto robie wielkie wrażenie
Wówczas Matera stała się symbolem biedy i zaniedbania. Symbolem hańby Włoch. Przysyłani wtedy eksperci stwierdzili, że miasto jest tak zanieczyszczone i zaniedbane, iż jedynym wyjściem jest przesiedlenie mieszkańców z ich dotychczasowych domów na obrzeża miasta. Władze nie zadbały jednak wtedy, by ludzie mieszkali tak jak dotychczas wspólnie z sąsiadami, z którymi tworzyli mniejsze lokalne społeczności. Dlatego większość z nich wróciła do swoich poprzednich mieszkań. Po ponownym przymusowym wysiedlaniu mieszkańców władze zamurowały wejścia do domów, tak by kolejny powrót był niemożliwy.
Wnętrze opuszczonego domostwa w Materze

Charakterystyczna zabudowa miasta

Patrząc na fotografie, a także podziwiając Materę na żywo nie sposób nie zauważyć specyficznej zabudowy tego miasta. Budynki są bardzo gęsto ustawione, jakby jeden na drugim. Określenie to nie odbiega znacząco od rzeczywistego stanu rzeczy, albowiem Matera budowana była w tzw. stylu schodkowym. Oznacza to, że dach jednego domostwa był podłogą domostwa leżącego na wyższej kondygnacji. Do pewnego momentu w mieście nie budowano nawet ulic, dlatego aby dostać się do domów położonych wyżej chodziło się po dachach tych położonych niżej. Po wprowadzeniu ulic, po dachach domów położonych na niższych kondygnacjach biegły ulice.
Domy budowane były w stylu schodkowym
Sposób urządzenia mieszkań także był niezwykły. Każdy dom podzielony był na dwie izby - w jednej izbie spali wszyscy domownicy wraz z ptactwem domowym (kurami, kogutami, etc.), natomiast druga izba przeznaczona była dla zwierząt gospodarskich - krów, kóz, osłów. Nic więc dziwnego, że wszędzie szerzył się brud, a w połowie XX wieku występowały tu nadal malaria i febra.
Matera położona jest po obu stronach wąwozu, w którym płynie rzeka Gravina

Sassi, czyli dwie dzielnice w wąwozie

Najbardziej znana dzielnica Matery czyli Sassi ( z włoskiego: kamienie) składa się z dwóch części, położonych na zboczach wąwozu Gravina. Starsza dzielnica nazywa się Sasso Caveoso. Mieszkańcy Matery drążyli swoje domostwa w miękkiej skale tworząc jaskinie, które następnie zasiedlali. Najstarsze jaskinie pochodzą podobno z epoki kamienia łupanego. Stojąc po drugiej stronie wąwozu można podziwiać system jaskiń, wejścia do których są dobrze widoczne. Jaskinie można także zwiedzać, w tym celu należy zejść w dół wąwozu, gdzie znajduje się most nad rzeką, a następnie przejść na drugą stronę. Nam niestety nie starczyło czasu, ale następnym razem na pewno tego nie pominiemy.
Jaskinie wykute w skale - Sasso Caveoso
Nowsza część miasta czyli Sasso Barisano zbudowana została gdy mieszkańcy nie byli w stanie, dysponując ówczesnymi narzędziami, drążyć skały, która w pewnym momencie zbocza robiła się znacznie twardsza. Rozpoczęto wówczas budowanie domostw po drugiej stronie rzeki. W tej dzielnicy wejścia do grot zabudowywane były frontem, przypominającym wejście do domostwa, dlatego też ta część miasta wygląda na bardziej ucywilizowaną. Nie zmienia to faktu, że po wejściu do mieszkania zostawało się w wydrążonej grocie, pozbawionej światła i elektryczności.
Dzielnica Matery - Sasso Barisano
W latach 80-tych XX wieku władze, chcąc ocalić ten niezwykły dorobek ludzkości, wdrożyły program restauracji Matery. Groty i budynki oddawano wówczas w wieloletnią dzierżawę, w zamian za konieczność ich odrestaurowania zgodnie z wytycznymi konserwatora zabytków. Dzięki temu w dawnych domach powstały liczne restauracje, hotele i sklepy. Ale udało się także ocalić i zachować to wyjątkowe miejsce.

UNESCO, Gibson i rok, który już był

Matera to nie tylko historia, ale również ciekawa teraźniejszość i przyszłość. Z informacji, które warto znać o tym mieście można wymienić następujące:
  • w 1993 roku Matera została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO,
  • wykuta w skale Matera zauroczyła także aktora Mela Gibsona, który uznał to miasto za idealne jako scenerię do reżyserowanego przez siebie filmu „Pasja”. Mając do dyspozycji ulice prawdziwego miasta, niemalże niepotrzebne było tworzenie scenografii na potrzeby filmu,
  • w 2019 roku Matera była Europejską Stolicą Kultury. Gdy tu byliśmy, miasto dopiero się do tego szykowało i mieliśmy okazję podziwiać, jak cementowano dziury w krawężnikach i ulicach. Dla leżącego na „biednym” południu miasta było to wyróżnienie bez precedensu i to ono przestawiło Materę na turystyczną mapę Europy.
Matera - Europejska Stolica Kultury 2019 r.

Co słychać w Materze teraz

Miasto ma kolejny tytuł. W 2026 roku Matera jest Śródziemnomorską Stolicą Kultury i Dialogu (Capitale Mediterranea della Cultura e del Dialogo). To nie jest powtórka z 2019 roku, tylko osobne wyróżnienie, a program nie kończy się razem z rokiem: rozpisano go do maja 2027.

Co z tego wynika dla przyjezdnego. W programie są między innymi festiwal RacCunto, powrót Materadio, bożonarodzeniowe Presepe Vivente i Natale nei Sassi oraz Mediterranean Audiovisual & Cinema Summit. Burmistrz Antonio Nicoletti i odpowiadająca za kulturę i turystykę Simona Orsi mówią wprost, o co im chodzi: żeby do Matery przyjeżdżało się w każdym miesiącu, a nie tylko w sezonie.

Jedna uwaga o liczbach. Agencja ANSA, relacjonując te plany z targów turystycznych w Rimini 14 października 2026, wspomina o danych dotyczących przyjazdów i długości pobytu, ale żadnych liczb nie podaje. Krążące po sieci statystyki noclegów i kwoty dofinansowań pochodzą ze źródeł, których nie udało się potwierdzić, więc ich tu nie przytaczamy.

Jak zwiedzać Materę

Dojazd. Najprostszy jest autobusem z Bari i tak właśnie tu dotarliśmy. Matera leży na uboczu głównych linii kolejowych, więc warto to sprawdzić przed wyjazdem zamiast zakładać, że dojedzie się pociągiem jak wszędzie indziej we Włoszech.

Bilety. Sassi to zamieszkane dzielnice z publicznymi uliczkami, więc samo chodzenie po nich niczego nie kosztuje. Biletowane są pojedyncze obiekty: domy grotowe, kościoły skalne i podziemna cysterna. Ceny i zestawy biletów zmieniają się z sezonu na sezon, dlatego nie podajemy tu kwot, które zdążyłyby się zdezaktualizować. Sprawdź je bezpośrednio u operatorów przed wyjazdem.

Druga strona wąwozu. Tego nam zabrakło i to jest największa strata z tamtego wyjazdu. Naprzeciw miasta, za rzeką Gravina, leży Parco Archeologico Storico Naturale delle Chiese Rupestri del Materano, czyli park kościołów skalnych. Nie jest to dodatek do Matery: wpis na listę UNESCO z 1993 roku obejmuje Sassi i ten park razem, jako jedno dobro. Zejście w wąwóz, most i podejście po drugiej stronie zajmują pół dnia i dają jedyny widok, z którego całe miasto widać tak, jak na zdjęciach.

Ile czasu. Mieliśmy niecałą dobę i było to stanowczo za mało. Dwa dni to rozsądne minimum: jeden na same Sassi, drugi na drugą stronę wąwozu.

Matera to jedno z najbardziej niezwykłych miejsc, które mieliśmy okazję podziwiać w Italii. Z pewnością tam wrócimy, tym razem na dłużej, by spokojnym krokiem zwiedzić każdy zakamarek tego kamiennego miasta.

Werdykt źródeł

  • FAKT Wpis na listę UNESCO pochodzi z 1993 roku, a jego oficjalna nazwa brzmi „The Sassi and the Park of the Rupestrian Churches of Matera” (nr 670). Obejmuje więc zarówno dzielnice Sassi, jak i park kościołów skalnych po drugiej stronie wąwozu, w sumie 1016 ha z otuliną 4365 ha.
  • FAKT W 2026 roku Matera jest Śródziemnomorską Stolicą Kultury i Dialogu, a program wydarzeń rozpisano do maja 2027 (ANSA, 14.10.2026).
  • FAKT W 2019 roku Matera była Europejską Stolicą Kultury. Oba tytuły wymienia dziś sam burmistrz miasta.
  • SPORNE Śmiertelność dzieci w Sassi przed wysiedleniem. Powtarzana w internecie liczba 90% nie ma pokrycia w źródłach; opracowania mówią o wskaźniku przekraczającym 40%, a jedno z nich o tym, że w latach 1949-1950 Matera miała najwyższą śmiertelność niemowląt we Włoszech. Pewnej liczby nie ma.
  • SPORNE Szczegóły wysiedlenia. Ustawa zapadła w 1952 roku, ale źródła podają różne dni jej uchwalenia i różną liczbę przesiedlonych, od około piętnastu do siedemnastu tysięcy osób.
  • SPORNE Wiek najstarszych jaskiń. Przypisywanie ich epoce kamienia łupanego powtarza się w opracowaniach, ale bez precyzyjnego datowania.

Najczęstsze pytania

Dlaczego Materę nazywano hańbą Włoch?

Bo jeszcze w połowie XX wieku w wykutych w skale domach mieszkano bez elektryczności i bieżącej wody, razem ze zwierzętami gospodarskimi, przy bardzo wysokiej śmiertelności dzieci. Sprawę nagłośniła książka Carla Leviego „Chrystus zatrzymał się w Eboli”, a w 1948 roku Sassi obejrzał Palmiro Togliatti i to jemu przypisuje się określenie „hańba narodowa”. W 1952 roku ustawa nakazała wysiedlenie dzielnic.

Czy zwiedzanie Sassi jest płatne?

Samo chodzenie po Sassi nie kosztuje nic, bo to normalne, zamieszkane dzielnice z publicznymi uliczkami. Płatne są pojedyncze obiekty: domy grotowe, kościoły skalne i podziemna cysterna. Ceny i zestawy biletów zmieniają się, więc sprawdź je u operatorów tuż przed wyjazdem.

Ile czasu potrzeba na Materę?

Dwa dni to rozsądne minimum: jeden na same Sassi, drugi na przejście wąwozu i park kościołów skalnych po drugiej stronie. My mieliśmy niecałą dobę i było to zdecydowanie za mało.

Czy warto przejść na drugą stronę wąwozu?

Tak i jest ku temu mocny argument formalny: wpis UNESCO z 1993 roku obejmuje Sassi i park kościołów skalnych jako jedno dobro. Stamtąd też rozciąga się jedyny widok, z którego widać całe miasto naraz.

Może Cię zainteresować

Czytaj dalej z kategorii „Basilicata"

Blog

Przepis na bomboloni

Italia od kuchni

Al dente - co to znaczy i jak ugotować makaron po włosku

Historia Rzymu

Warusie, oddaj legiony! - największa klęska Rzymu w Lesie Teutoburskim

Wszystkie wpisy z „Basilicata"
Dodaj komentarz

Zapisz się do Newslettera i dołącz do społeczności DueCappucci!

Z końcem tygodnia będziesz otrzymywać bezpłatnego newslettera ze streszczeniem zamieszczonych na blogu artykułów oraz bonusowymi materiałami!

Przeczytaj również