Viterbo. Miasto papieży, w którym kardynałom zdjęto dach

Jedzie się tu z Rzymu, starą Via Cassią albo pociągiem, który zatrzymuje się na każdej małej stacji. Na końcu czeka miasto z ciemnego kamienia, otoczone murami, z fontannami na placach i z pałacem, w którym przez ćwierć wieku mieszkali papieże.

Viterbo to stolica Tuscii, północnej części Lacjum, i około 66,8 tysiąca mieszkańców (Istat, dane wstępne na 1 stycznia 2026). Turyści z Rzymu zwykle mijają je w drodze do Toskanii. Szkoda, bo mało które włoskie miasto ma tak dobrze zachowane średniowiecze, w którym wciąż się normalnie mieszka.

Miasto papieży i konklawe, które trwało prawie trzy lata

W 1257 roku papież Aleksander IV przeniósł kurię do Viterbo. Dawny pałac biskupi rozbudowano na papieską rezydencję. Prace zlecił capitano del popolo Raniero Gatti, a skończono je mniej więcej w 1266 roku; szerokie schody wejściowe dostały ostatni kamień w 1267 roku. Tak powstał Palazzo dei Papi z gotycką loggią na smukłych, podwójnych kolumienkach, z której papież błogosławił ludzi zebranych na Piazza San Lorenzo.

Do 1281 roku mieszkało tu albo rządziło stąd dziewięciu papieży, od Aleksandra IV po Marcina IV. Nie wszystkim wyszło to na zdrowie: Jan XXI zginął w 1277 roku, kiedy zawalił się strop jego gabinetu w pałacu. A gdy viterbczycy w czasie kolejnej elekcji aresztowali kardynałów, papiestwo omijało miasto przez 86 lat.

Najsłynniejsza historia to jednak konklawe z lat 1268-1271. Po śmierci Klemensa IV kardynałowie zebrali się w Viterbo 29 listopada 1268 roku i nie potrafili się dogadać. Jesienią 1269 roku mieszkańcy zamknęli ich w pałacu, a w czerwcu 1270 roku zdjęli dach i ograniczyli im jedzenie. Papieża wybrano dopiero 1 września 1271 roku, po 33 miesiącach: został nim Tebaldo Visconti, który w tym czasie przebywał w Akce, w Ziemi Świętej. Do Viterbo dotarł w lutym 1272 roku i przyjął imię Grzegorz X.

Grzegorz X wyciągnął z tego wnioski. Konstytucja Ubi periculum, zatwierdzona 16 lipca 1274 roku na II soborze w Lyonie, kazała zamykać kardynałów na czas wyboru i po kilku dniach bez rozstrzygnięcia obcinać im posiłki, w końcu do chleba, wody i wina. Sala, w której to wszystko się zaczęło, nazywa się dziś Sala del Conclave i można ją zwiedzać razem z pałacem.

Peperino, fontanny i Santa Rosa: jaki rytm ma Viterbo

Viterbo ma swój kolor, i jest to szary. Miasto zbudowano z peperino, ciemnego kamienia wulkanicznego, który do dziś jest jednym z lokalnych bogactw. Najlepiej widać go w dzielnicy San Pellegrino: wąskie uliczki, łuki, wieże i profferli, zewnętrzne kamienne schody prowadzące na pierwsze piętro średniowiecznych domów. Takiego ich nagromadzenia nie ma nigdzie indziej we Włoszech. Między dzielnicami stoją fontanny; najbardziej znana, Fontana Grande, powstawała od 1206 roku.

Skąd nazwa? Najczęściej wywodzi się ją od łacińskiego vetus urbs, stare miasto, ale to raczej ładna hipoteza niż pewnik. Pewny jest pierwszy zapis: w 773 roku longobardzki król Dezyderiusz ufortyfikował Castrum Viterbii, licząc, że stąd zdobędzie Rzym. Mit o etruskich korzeniach miasta w dużej mierze dopisał później Annio da Viterbo, XV-wieczny uczony i znany fałszerz starożytnych tekstów.

Patronką miasta jest święta Róża. Co roku wieczorem 3 września około setki facchini, tragarzy, niesie na ramionach przez centrum Macchina di Santa Rosa: wieżę ze światłami, wysoką na około 30 metrów i ważącą mniej więcej 5 ton, przez trasę nieco dłuższą niż kilometr. Tradycja wiąże się z przeniesieniem ciała świętej w 1258 roku, a od 2013 roku procesja jest na liście niematerialnego dziedzictwa UNESCO. Obecna wieża nazywa się Dies Natalis; wymyślił ją Raffaele Ascenzi, zbudował Vincenzo Fiorillo.

Drugą twarz Viterbo widać za miastem. Około 2,5 kilometra od centrum bije Bullicame, źródło termalne, z którego woda wypływa w temperaturze około 58 stopni. Dostęp do parku z naturalnymi wannami jest bezpłatny. Źródło zna nawet Dante: w XIV pieśni Piekła (w. 79-81) porównuje do strumienia z Bullicame jedną z piekielnych rzek. Inne miejsca z gorącą wodą zebraliśmy w tekście o tym, gdzie wybrać się na termy we Włoszech.

Co słychać teraz: kandydatura 2033, San Pellegrino i nowa questura

Viterbo chce być Europejską Stolicą Kultury 2033. 11 maja 2026 roku w siedzibie prowincji pokazano logo kandydatury „Viterbo Tuscia 2033″, którą popiera 51 gmin. Znak łączy trzy symbole miasta: dzielnicę San Pellegrino, Palazzo dei Papi i Macchinę di Santa Rosę. Jak pisała tego dnia „NewTuscia”, pierwszy formalny krok przyjdzie w 2027 roku, kiedy ministerstwo kultury ogłosi nabór, a wybór między włoskimi miastami ma zapaść w latach 2028-2029. W lipcu w Teatro dell’Unione odbyło się święto kandydatury.

Mieszkańcy San Pellegrino biją na alarm. 14 maja komitet dzielnicy spotkał się z radnymi w sali parafialnej. W relacji opublikowanej 21 maja przez „Tusciaweb” (autor: Carlo Lavalle) mieszkańcy mówią o zniszczonym bruku, kablach na fasadach, wieżach do remontu i o ubywających miejscach parkingowych: przy parkingu Fortezze zniknęło ich 80. W całym centrum historycznym stoi podobno około tysiąca pustych, zrujnowanych mieszkań, a część pozostałych zamienia się w najem turystyczny. Dla zwiedzającego to ważna informacja: dzielnica z logo kandydatury jest piękna, ale nie wszędzie odnowiona.

Questura wprowadzi się do centrum. Jak podał 8 listopada „Tusciaweb” (Giuseppe Ferlicca), ministerstwo spraw wewnętrznych przeznaczyło około 2,6 miliona euro na kupno opuszczonego gmachu dawnej filii Banca d’Italia przy via Marconi; ma tam trafić komenda policji. Decyzja banku spodziewana jest do końca roku, bo pieniądze trzeba wydać do 31 grudnia. W mieście czyta się to jako sygnał ożywienia centrum.

Drobniejsze zmiany dla przyjezdnych. Gmina ogłosiła 3 listopada osiem stojaków-boksów na rowery (po cztery miejsca), m.in. przy obu dworcach, Porta Romana i Porta Fiorentina, oraz rychły start roweru miejskiego; terminu jeszcze nie podano. Fasady Palazzo dei Priori przy Piazza del Plebiscito czeka renowacja za 1,29 miliona euro, wpisana do planu inwestycji na lata 2025-2027, ale bez ogłoszonej daty rozpoczęcia. Programu świątecznego Viterbo Christmas Village na sezon 2026/2027 w chwili pisania nie potwierdziło żadne oficjalne źródło, więc daty warto sprawdzić przed wyjazdem.

Jak dojechać i ile czasu tu zostać

Najprościej z Rzymu pociągiem regionalnym linii FL3. Wsiada się na Roma Ostiense, Roma Trastevere albo Roma San Pietro, a wysiada na stacji Viterbo Porta Romana, tuż przy murach. Pociągi jeżdżą co 30-60 minut, bilet kosztuje 5,10 euro, a podróż trwa od około godziny i czterdziestu minut do ponad dwóch godzin, zależnie od liczby postojów. Druga droga to pociąg z Roma Termini do Orte i przesiadka na lokalny do Viterbo Porta Fiorentina. Samochodem jedzie się około godziny i kwadransa.

Uwaga na listopadowe weekendy: od piątku 13 do poniedziałku 16 listopada i od piątku 20 do poniedziałku 23 listopada trwają prace w rzymskim węźle Pigneto. Część pociągów FL3 kończy wtedy i zaczyna bieg na Roma Ostiense, zamiast jechać do Roma Tiburtina, jak podało 7 listopada „Canale Dieci”. Rozkład na konkretny dzień trzeba sprawdzić w Trenitalii.

Na samo Viterbo wystarczy jeden pełny dzień: rano Palazzo dei Papi, katedra i San Pellegrino, po południu spacer od fontanny do fontanny i kąpiel w Bullicame przed zmrokiem. Jeden bilet obejmuje zwykle cały zespół Colle del Duomo, czyli pałac, katedrę San Lorenzo i muzeum, ale godziny otwarcia różnią się w zależności od sezonu, więc lepiej sprawdzić je na miejscu. Z dwoma noclegami da się dorzucić okolice Tuscii, a nawet Orvieto, do którego z Viterbo jest niedaleko.

Jeśli Viterbo ma być wypadem z Rzymu, zacznij od naszego przewodnika po Rzymie i Lacjum. Inne miasta z tej serii, uporządkowane według regionów, znajdziesz na naszej mapie Włoch.

Najczęstsze pytania