Buon appetito - czy Włosi to mówią

Siadasz do stołu w rzymskiej trattorii, kelner stawia przed tobą parujący talerz, a z sąsiedniego stolika ktoś rzuca ci ciepłe „buon appetito!”. Odruchowo odpowiadasz „grazie” i myślisz: jacy ci Włosi serdeczni. I słusznie. Ale gdybyś powiedział to samo przy eleganckiej kolacji w dobrym towarzystwie, mógłbyś zobaczyć, jak gospodyni na ułamek sekundy unosi brew. Bo „buon appetito” to jeden z tych włoskich zwyczajów, które żyją w dwóch światach naraz: na co dzień są odruchem uprzejmości, a w podręcznikach dobrych manier - drobnym nietaktem. Rozłóżmy ten paradoks na czynniki pierwsze.

Czy Włosi mówią „buon appetito”? Owszem, i to bez przerwy

Zacznijmy od obalenia pierwszego mitu, bo krąży po sieci uparcie: „Włosi nigdy nie mówią buon appetito”. To nieprawda. Mówią, i to nagminnie - w domu, w barze, w restauracji, przy rodzinnym stole, na lunchu w pracy, a często i do obcych przy sąsiednim stoliku. Dla większości Włochów to zwykły, ciepły gest, tak naturalny jak „dzień dobry”. Usłyszysz go setki razy i nikt nie mrugnie okiem.

Jest nawet ustalona odpowiedź. Gdy ktoś życzy ci „buon appetito”, odpowiadasz „grazie, altrettanto” - dziękuję, nawzajem (albo krócej: samo „altrettanto”). Jeśli druga osoba akurat nie je, wystarczy „grazie”. To mały rytuał, który domyka się w dwóch słowach i którego nauczysz się w pierwszym tygodniu w Italii. Tyle że - jak zaraz zobaczysz - nie wszyscy uznają go za elegancki.

Dlaczego galateo mówi: nie

Włosi mają własne słowo na dobre maniery: galateo. Wzięło się od tytułu XVI-wiecznego traktatu Giovanniego della Casy Galateo overo de’ costumi (1558) - do dziś synonim bon tonu. I właśnie ten świat sztywnej etykiety patrzy na „buon appetito” krzywo. XIX-wieczne włoskie podręczniki dobrego wychowania wprost odradzały tę formułę, nazywając ją plebea (plebejska) i troppo confidenziale (zbyt poufała). Dla klasycznego bon tonu to po prostu nietakt.

Argument jest subtelny, ale logiczny. Życząc komuś „dobrego apetytu”, zwracasz uwagę na fizyczną potrzebę - na głód, na cielesny wymiar jedzenia. A elegancki stół, wedle tej logiki, nie jest od zaspokajania głodu, tylko od rozmowy i wspólnoty. „Buon appetito” przenosi uwagę z biesiady na potrzebę, z dialogu na trawienie - i dlatego uchodzi za przaśne. To ta sama wiktoriańska wrażliwość, która kazała milczeć przy stole o wszystkim, co cielesne.

Skąd ta reguła: arystokratyczny stół

Korzenie zasady sięgają stołów szlacheckich. Tam posiłek bywał okazją towarzyską albo polityczną, a nie chwilą, w której się najadano. Obowiązywał wręcz protokół: do formalnej kolacji nie zasiadano naprawdę głodnym - wypadało wcześniej coś przekąsić, żeby przy stole skupić się na rozmowie, a nie na talerzu. W takim świecie życzenie „dobrego apetytu” było podwójnie nie na miejscu: zakładało, że ktoś jest głodny, i przypominało, że w ogóle się tu je.

To dlatego reguła jest bardziej klasowa niż regionalna. Nie chodzi o to, że na północy się mówi, a na południu nie - chodzi o to, że im bardziej wytworne (i tradycyjne) towarzystwo, tym większa szansa, że „buon appetito” zostanie uznane za faux pas. Młodsze pokolenia w ogóle się tym nie przejmują. Podobnie zresztą działa to z inną włoską etykietą, która zaskakuje turystów - jak coperto na rachunku czy święta zasada gotowania makaronu al dente.

Co powiedzieć zamiast tego (i co z francuskim „bon appétit”)

Jeśli chcesz być bezpieczny w bardzo formalnym towarzystwie, najbardziej eleganckim wyjściem jest… nie mówić nic. Po prostu zaczekać, aż gospodarz albo najstarsza osoba przy stole sięgnie po sztućce, i ruszyć za nią. Łagodniejszy kompromis to „buon pranzo” lub „buona cena” - dobrego obiadu, dobrej kolacji. Odnoszą się do wspólnie spędzanej chwili, a nie wprost do apetytu, więc brzmią mniej dosłownie (choć purysta galateo i tak zmarszczy nos).

A skąd w ogóle ten cały spór? Bywa, że słyszy się, iż „buon appetito” to import z Francji. To uproszczenie. Owszem, Francuzi toczą identyczną debatę o swoim bon appétit - tamtejsze mieszczańskie i arystokratyczne rody równie chętnie go unikają, z tego samego, wiktoriańskiego powodu. Ale sprzeciw etykiety jest tu wspólny obu kulturom, a nie pożyczony przez jedną od drugiej. I w jednym, i w drugim kraju prawda na co dzień jest ta sama: formuła kwitnie na ustach milionów, a garstka strażników dobrych manier kręci głową.

Wniosek dla podróżnika jest pokrzepiająco prosty: mów śmiało „buon appetito”, a jeśli usłyszysz je od kogoś, odpowiedz grazie, altrettanto. W dziewięćdziesięciu dziewięciu sytuacjach na sto będzie to miłe i na miejscu. Resztę zostaw hrabinom.

Ten wpis jest częścią naszego cyklu Włochy wyjaśnione - w którym tłumaczymy to, czego nie znajdziesz w przewodnikach.

Najczęstsze pytania