Miasteczko z kamiennych domów na szczycie wzgórza, nad nim masywna okrągła twierdza, poniżej zaorane pola i łagodne gliniaste pagórki we mgle o wschodzie słońca

Volterra. Miasto Etrusków, alabastru i amfiteatru, którego nie dokończono

Miejscowości

Volterra. Miasto Etrusków, alabastru i amfiteatru, którego nie dokończono

DueCappucci · · 10 min czytania

Volterra stoi na wysokim grzbiecie nad doliną rzeki Cecina, pół drogi między Pizą a Sieną. Kto jedzie do San Gimignano, zwykle widzi ją tylko na drogowskazie. To błąd, bo w jednym miasteczku zmieściły się etruskie mury, rzymski teatr, najstarszy ratusz Toskanii i warsztaty, w których wciąż tnie się alabaster.

W tym roku Volterra ma też swoją wielką historię w toku. Pod miastem archeolodzy odsłaniają amfiteatr, o którym jeszcze dziesięć lat temu nikt nie wiedział. W sierpniu kierowniczka wykopalisk powiedziała, że budowli być może nigdy nie ukończono, a 10 listopada miastu pokazano projekt dojazdu do niej.

Skąd nazwa: od etruskiej Velathri do Volaterrae

Etruskowie nazywali to miasto Velathri. Rzymianie zrobili z tego Volaterrae i z tej łacińskiej formy wzięła się dzisiejsza włoska nazwa. Wzgórze zamieszkiwano już przed VIII wiekiem przed naszą erą, a Velathri wyrosło na jedno z najważniejszych miast-państw Etrusków.

Ślad tamtej potęgi to mury. Etruski pierścień z IV wieku przed naszą erą miał ponad 7 kilometrów długości, otaczał 116 hektarów i miejscami sięgał 10 metrów wysokości. W środku mieściły się nie tylko domy, ale i źródła oraz pola, żeby w razie wojny wykarmić także ludzi spoza miasta.

Z Rzymem Volterra najpierw walczyła, potem z nim żyła. W 90 roku przed naszą erą jej mieszkańcy dostali rzymskie obywatelstwo, ale kilka lat później miasto stanęło po stronie Mariusza i w latach 82-80 przed naszą erą oblegał je Sulla. W średniowieczu Volterra była wolną komuną, aż w 1472 roku podporządkowała ją Florencja. Wojska prowadzone przez Federica da Montefeltro złupiły wtedy miasto.

Według danych Istat, które podaje włoska Wikipedia, Volterra liczy dziś 9316 mieszkańców (stan na 31 maja 2026). W połowie XIX wieku było ich około 11 tysięcy. To małe miasto, które obejdziesz pieszo, a wieczorem w uliczkach robi się naprawdę cicho.

Co zobaczyć: od Porta all’Arco do Balze

Najstarszy wjazd do miasta to Porta all’Arco. Etruskie są tylko jej boczne filary z wielkich bloków tufu. Łuk dodano później, prawdopodobnie w czasach rzymskich, i wtedy też powstały trzy kamienne głowy nad bramą. Kogo przedstawiają, nie wiadomo: może Jowisza z Dioskurami, może trójcę kapitolińską. Bramę ocalili mieszkańcy. W nocy z 30 czerwca na 1 lipca 1944 roku wycofujący się Niemcy chcieli ją wysadzić, żeby spowolnić aliantów. Zgodzili się odstąpić pod jednym warunkiem: że ludzie sami ją zablokują. Volterrańczycy zerwali więc płyty z ulicy i do rana zablokowali nimi przejście. Przypomina o tym tablica z płaskorzeźbą.

Serce miasta to Piazza dei Priori i Palazzo dei Priori, uważany za najstarszy ratusz Toskanii. Budowę zaczęto w 1208 roku, a w środku do dziś obraduje rada miejska. Tuż obok stoją romańska katedra z XII-XIII wieku i ośmioboczne baptysterium San Giovanni z drugiej połowy XIII wieku. Pinakoteka nie mieści się w ratuszu, tylko w Palazzo Minucci-Solaini przy via dei Sarti.

Dla Etrusków idź do Museo Etrusco Guarnacci. Jego zalążkiem była kolekcja, którą w 1761 roku podarował miastu opat i archeolog Mario Guarnacci. Najsłynniejszy eksponat to Ombra della sera, czyli „Cień wieczoru”: brązowa figurka chłopca o nienaturalnie wydłużonym ciele. Nazwę wymyślił dla niej Gabriele D’Annunzio. Obok stoi słynna Urna degli Sposi, etruska urna z I wieku przed naszą erą. W dolinie Vallebuona zobaczysz z kolei teatr rzymski z czasów Augusta, odkopany w latach 50. XX wieku, i resztki term z IV wieku, zbudowanych z kamieni teatru.

Na skraju miasta zaczynają się Balze, urwiska, które deszcz od wieków wyżera w gliniastym gruncie. Pochłonęły kościoły, drogi i etruską nekropolię. W 1628 roku w przepaść osunął się stary kościół San Giusto, więc jeszcze tego samego roku zaczęto budować nowy. Nad krawędzią stoi Badia Camaldolese, opactwo założone około 1030 roku, które mnisi opuścili w 1861 roku, bo urwisko podeszło za blisko.

Nad miastem góruje Twierdza Medycejska. Jej Rocca Nuova z potężną wieżą kazał zbudować Wawrzyniec Medyceusz. Dziś to więzienie, w którym od 1988 roku działa teatr więźniów, Compagnia della Fortezza Armanda Punza. Druga rzecz, z której Volterra słynie od czasów etruskich, to alabaster. Handel nim rozkwitł w XVIII wieku, w XIX wieku obróbka stała się przemysłem, a w 2022 roku, gdy Volterra była pierwszym w historii Toskańskim Miastem Kultury, alabaster znów stanął w centrum programu.

Co słychać w Volterze teraz

Amfiteatr, którego nie było. W 2015 roku, przypadkiem i przy zupełnie innych pracach, pod Volterrą natrafiono na rzymski amfiteatr z czasów Flawiuszów, czyli z epoki Koloseum. Od tamtej pory trwają wykopaliska. Jak pisała 29 lipca 2026 roku „La Nazione”, ruszyła właśnie dziewiąta kampania wykopalisk i równolegle pierwsze prace konserwatorskie. Kierująca pracami Elena Sorge z soprintendenzy w Pizie powiedziała gazecie, że amfiteatr wygląda na „wielkie niedokończone” dzieło: na widowni brakuje wykończeń. Dlaczego budowę przerwano, na razie nikt nie wie. Badacze rozważają brak pieniędzy, polityczny konflikt z Rzymem albo przyczyny naturalne.

Projekt dojazdu pokazany 10 listopada. W Centro Studi Santa Maria Maddalena przedstawiono mieszkańcom projekt nowego dojazdu i parkingów przy amfiteatrze, o czym 12 listopada poinformowała Fondazione Cassa di Risparmio di Volterra, która w całości za niego zapłaciła. Projekt obejmuje przebudowę parkingu Docciola i przeniesienie stamtąd pola kempingowego, a jego koszt ma wynieść mniej niż 2 miliony euro. Elena Sorge poinformowała, że odkopano już ponad 70 procent budowli. Soprintendent Valerio Tesi przypomniał, że w ostatnich pięciu latach ministerstwo przeznaczyło na amfiteatr 7,4 miliona euro, i zapowiedział na początek 2027 roku przetarg na nowe dojścia do etruskiego akropolu, razem z windą. W teatrze rzymskim trwają prace konserwatorskie.

Sprawdź godziny muzeów. W marcu „La Nazione” (17 marca 2026) opisała spór związkowców z Cub z władzami miasta o muzea miejskie. Według pracowników godziny otwarcia muzeów i Palazzo dei Priori skrócono z 9:00-19:00 do 10:00-18:30, a muzeum diecezjalne, od 1 kwietnia 2025 roku w systemie muzeów miejskich, miało w nowym sezonie działać w węższych godzinach. Związkowcy zwracali uwagę, że częste zmiany godzin wprowadzają w błąd turystów. Wniosek dla podróżnego jest prosty: godziny otwarcia sprawdź tuż przed przyjazdem, najlepiej w lokalnej informacji turystycznej.

Mury na zdjęciach. Centro Studi Santa Maria Maddalena wróciło jesienią po przerwie konserwacyjnej, a jego pierwszą wystawą były fotografie zmarłego fotografa Damiana Dainellego o etruskich murach Velathri. Wystawę można było oglądać do 30 września. Tam też odbywają się teraz najważniejsze spotkania o przyszłości amfiteatru.

Miasteczko z kamiennych domów na szczycie wzgórza, nad nim masywna okrągła twierdza, poniżej zaorane pola i łagodne gliniaste pagórki we mgle o wschodzie słońca
Volterra stoi na wysokim grzbiecie nad doliną rzeki Cecina.

Jak dojechać i jak zaplanować dzień

Najprościej dojechać do Volterry samochodem. Z Florencji jedziesz drogą szybkiego ruchu Firenze-Siena do zjazdu Colle Val d’Elsa Nord, a dalej około 30 kilometrów drogą regionalną. Z Pizy jedzie się przez okolice Pontedery, a od zjazdu z drogi szybkiego ruchu zostaje około 40 kilometrów krętych dróg. Zimą na tych trasach obowiązują łańcuchy albo opony zimowe.

Bez samochodu jest trudniej, ale się da. Do Volterry jeżdżą autobusy Autolinee Toscane, między innymi linia 500 z Pontedery, gdzie zatrzymują się pociągi z Pizy i Florencji, oraz linia 31 z San Gimignano. Stacja kolejowa Saline di Volterra leży kilka kilometrów poniżej miasta i dalej trzeba jechać autobusem. Kursów nie jest dużo, a rozkłady się zmieniają, więc sprawdź je na stronie przewoźnika.

Na jeden dzień wystarczy prosty plan: rano Porta all’Arco i Piazza dei Priori, potem Museo Guarnacci, po obiedzie zejście do teatru rzymskiego, a na koniec spacer na Balze o zachodzie słońca. Warto zajrzeć do pracowni alabastru, gdzie zobaczysz, jak powstają misy i figurki. Pozostałe miasta serii, także w Toskanii, znajdziesz na mapie regionów Włoch.

Werdykt źródeł

  • FAKT Według danych Istat (31 maja 2026) Volterra liczy 9316 mieszkańców. Etruskie mury miały ponad 7 kilometrów i otaczały 116 hektarów.
  • FAKT W nocy z 30 czerwca na 1 lipca 1944 roku mieszkańcy zablokowali Porta all’Arco płytami z ulicy, żeby Niemcy jej nie wysadzili. Upamiętnia to tablica z płaskorzeźbą.
  • FAKT Amfiteatr odkryty w 2015 roku pochodzi z czasów Flawiuszów. W listopadzie 2026 roku odkopanych było ponad 70 procent budowli.
  • SPORNE Kiedy skończono Palazzo dei Priori? Budowę zaczęto w 1208 roku. Część źródeł podaje jako koniec 1254 rok, inne 1257 rok, powołując się na łacińską inskrypcję i dobudowę drugiego skrzydła.
  • SPORNE Dlaczego amfiteatru nie dokończono? Kierowniczka wykopalisk mówi o „wielkim niedokończonym” dziele, ale przyczyna jest nieznana: brak pieniędzy, konflikt polityczny z Rzymem albo czynniki naturalne to na razie tylko hipotezy.
  • SPORNE Po co Florencji była Volterra w 1472 roku? Tradycja mówi, że Wawrzyńcowi Medyceuszowi chodziło o kopalnie ałunu, ale nawet włoska Wikipedia podaje to w trybie „mówi się”.
  • MIT „Księżyc w nowiu” nakręcono w Volterze. Stephenie Meyer umieściła klan Volturi w Volterze, ale sceny z filmu kręcono głównie na Piazza Grande w Montepulciano, które zagrało plac w Volterze.

Najczęstsze pytania

Czy Volterrę warto odwiedzić na jeden dzień?

Tak. Porta all’Arco, Piazza dei Priori, katedra, Museo Guarnacci i teatr rzymski leżą blisko siebie, a na koniec dnia można zejść na Balze. Volterrę łatwo połączyć z San Gimignano, które leży niedaleko.

Jak dojechać do Volterry bez samochodu?

Autobusem. Jeżdżą tu linie Autolinee Toscane, między innymi 500 z Pontedery, do której dojedziesz pociągiem z Pizy lub Florencji, i 31 z San Gimignano. Kursów jest niewiele, więc rozkład sprawdź przed wyjazdem na stronie przewoźnika.

Czy można zwiedzać amfiteatr w Volterze?

Wykopaliska wciąż trwają: w listopadzie 2026 roku odkopanych było ponad 70 procent budowli, a projekt dojazdu i parkingu dopiero pokazano mieszkańcom. Terminu stałego udostępnienia nikt jeszcze nie podał, więc o ewentualne wizyty pytaj w lokalnej informacji turystycznej.

Czy „Zmierzch” kręcono w Volterze?

W książkach Stephenie Meyer w Volterze mieszka klan Volturi, ale sceny z filmu „Księżyc w nowiu” nakręcono głównie w Montepulciano, na Piazza Grande. Sama Volterra zagrała więc w filmie głównie z nazwy.

Może Cię zainteresować

Czytaj dalej z kategorii „Miejscowości"

Basilicata

Matera. Miasto wykute w skale, które nazwano hańbą Włoch

Miejscowości

Noli i Finale Ligure. Republika czterech wież i markizat za murami

Miejscowości

Bassano del Grappa. Most, który odbudowywali cztery razy

Wszystkie wpisy z „Miejscowości"
Dodaj komentarz

Zapisz się do Newslettera i dołącz do społeczności DueCappucci!

Z końcem tygodnia będziesz otrzymywać bezpłatnego newslettera ze streszczeniem zamieszczonych na blogu artykułów oraz bonusowymi materiałami!

Przeczytaj również