Pistoja. Miasto, w którym srebrny ołtarz trafił do Piekła Dantego

Między Florencją a Lukką jest miasto, przez które większość turystów tylko przejeżdża pociągiem. Szkoda, bo w Pistoi stoi srebrny ołtarz, który budowano prawie dwa stulecia, ambona, na której rzeźbiarz wyrył datę i własne imię, oraz szpital z fryzem tak kolorowym, że wygląda jak z bajki.

Pistoja ma niecałe dziewięćdziesiąt tysięcy mieszkańców, pół godziny do niespełna godziny pociągiem z Florencji i plac katedralny, na którym w lipcu ściga się średniowieczna gonitwa. W 2017 roku była Włoską Stolicą Kultury. A mimo to wciąż jest jednym z tych toskańskich miast, w których rano kawę pije się przy barze obok miejscowych, a nie w kolejce za wycieczką.

Pistoria, Katylina i słowo, które może pochodzić stąd

Rzymianie nazywali to miejsce Pistoria. Pod tą nazwą trafiło ono do historii w jednym z najbardziej dramatycznych momentów republiki. Na początku stycznia 62 roku przed naszą erą w okolicach Pistorii wojska senatu rozbiły armię Katyliny, spiskowca, którego Cyceron oskarżał w słynnych mowach. Katylina zginął w tej bitwie, a jego oddziały zostały wybite. Opisał to Salustiusz w „Sprzysiężeniu Katyliny”.

Skąd sama nazwa Pistoria - tego nikt nie wie na pewno. Za to z Pistoją wiąże się pewna słynna hipoteza językowa. Według jednej z teorii, przytaczanej m.in. przez Encyclopaedia Britannica, od nazwy miasta pochodzi słowo pistolet, bo broń ręczną wyrabiano tu już pod koniec XV wieku. Inna wersja mówi o pistolese, pistojskim sztylecie. Większość etymologów stawia jednak na czeskie píšťala, czyli piszczałkę, rurkę. Sprawa jest otwarta, dlatego trafia do boksu ze spornymi faktami na końcu tekstu.

Pewne jest natomiast to, że dzisiejsza Pistoja to miasto średniej wielkości. Według szacunków Istat na 1 stycznia 2026 mieszkało tu 89 094 osoby. Stare miasto zamknięte w obwodzie murów da się obejść pieszo w pół dnia, ale warto dać mu cały.

Piazza del Duomo i ołtarz, który trafił do Piekła Dantego

Serce miasta to piazza del Duomo, jeden z najpełniejszych średniowiecznych placów Toskanii. Stoją przy nim katedra San Zeno, wysoka dzwonnica, Palazzo Comunale z miejskim muzeum sztuki dawnej, Palazzo Pretorio, Palazzo dei Vescovi i ośmioboczne baptysterium San Giovanni in Corte w biało-zielone pasy marmuru. Baptysterium zaczęto przebudowywać do dzisiejszej formy w 1303 roku, a marmurową okładzinę przypisuje się Cellinowi di Nese.

Największy skarb jest w środku katedry. To srebrny ołtarz świętego Jakuba (Altare argenteo di San Jacopo). Zaczęło się w 1287 roku, kiedy rada miasta zatwierdziła srebrny panel z dwunastoma apostołami. Potem dokładano kolejne części: w 1316 roku nowy panel z piętnastoma scenami wykonał Andrea di Jacopo d’Ognabene, w 1349 roku doszedł duży srebrny posąg świętego. Prace skończyły się dopiero w 1456 roku. Tradycja mówi, że kilka popiersi proroków wyrzeźbił młody Filippo Brunelleschi, zanim zbudował kopułę we Florencji.

Ołtarz przechowywano w zakrystii, którą Dante nazwał w „Boskiej Komedii” sagrestia de’ belli arredi, zakrystią pięknych sprzętów. W XXIV pieśni Piekła spotyka tam pistojczyka Vanniego Fucciego, który przyznaje się do kradzieży skarbu z tej właśnie zakrystii. Dante umieścił go między złodziejami.

Kilka ulic dalej, w kościele Sant’Andrea, stoi ambona Giovanniego Pisana. Na dolnej listwie płaskorzeźb biegnie łaciński napis z datą ukończenia, 1301, z imieniem artysty i fundatora. Pierwotnie ambonę wieńczył pulpit w kształcie orła. W 1918 roku kupiło go Metropolitan Museum w Nowym Jorku, a na miejscu stoi dziś kopia.

Co słychać w mieście teraz

Smok wrócił na tron po piętnastu latach. 25 lipca 2026 roku, w dzień świętego Jakuba, na piazza del Duomo odbyła się Giostra dell’Orso, czyli Gonitwa Niedźwiedzia. Rywalizują w niej cztery dzielnice: Cervo Bianco, Drago, Grifone i Leon d’Oro. Jak podał „Il Tirreno”, wygrał Drago z 22 punktami, jeden punkt przed Cervo Bianco. Według portalu „Brontolo dice la sua” to pierwsze zwycięstwo Smoka od 2011 roku.

Teatro Manzoni zamknięty na kilka lat. W poniedziałek 2 listopada 2026 ruszył remont głównego teatru miasta. Region Toskania dał na niego 2,5 miliona euro, jak podał 31 października portal gonews.it. Już w czerwcu „La Nazione” pisała, że teatr będzie zamknięty co najmniej trzy lata, a sezon 2026-2027 przenosi się do Teatro Mauro Bolognini, mniej więcej o połowę mniejszego, z przedstawieniami od piątku do niedzieli.

Fontanny na piazza San Francesco mają odżyć. 4 listopada 2026 „Valdinievole News” napisało, że gmina złożyła wniosek do Fondazione Caript o współfinansowanie renowacji dwóch monumentalnych basenów, które stoją na placu od ponad stu lat. Cały projekt kosztuje 113 tysięcy euro. Woda ma krążyć w obiegu zamkniętym, przez podziemną cysternę, a przy okazji gmina wymienia chore drzewa na placu. Decyzji o finansowaniu jeszcze nie ogłoszono.

W niedzielę 22 listopada w centrum odbywa się targ staroci. Według strony gminy Fiera antiquaria rozłoży się na ulicach starego miasta, przy via Cavour, od 8 do 19, wstęp wolny. A od 1 października miejskie muzea działają w godzinach zimowych, od 10 do 18.

Szpital del Ceppo, podziemia i jak tu dojechać

Najbardziej fotogeniczny budynek Pistoi to dawny szpital del Ceppo. Założono go w 1277 roku i należy do najstarszych szpitali Toskanii. Nazwa znaczy „pień”: według legendy miejsce wskazał suchy pień, który nagle zakwitł. Po zarazie z 1348 roku szpital rozbudowano. Nad loggią biegnie renesansowy fryz z barwnej, szkliwionej terakoty, przedstawiający siedem uczynków miłosierdzia. Większość scen wykonał Santi Buglioni, któremu płacono za nie w latach 1526-1528, a medaliony między łukami są dziełem warsztatu Della Robbiów.

W dawnym szpitalu działa od 2017 roku Museo dello Spedale del Ceppo z kolekcją dawnych narzędzi chirurgicznych. Na końcu trasy, w ogrodzie, zachował się mały teatr anatomiczny z lat 1785-1787. Z tego samego kompleksu startuje Pistoia Sotterranea, trasa pod miastem, zwiedzana z przewodnikiem. Godziny i ceny zmieniają się sezonowo, więc wejście najlepiej zarezerwować z wyprzedzeniem.

Jeśli zastanawiasz się, kiedy przyjechać, to lipiec jest najgłośniejszy. Na piazza del Duomo trwa wtedy festiwal Pistoia Blues, na którym grali m.in. B.B. King i Jimmy Page (w 2026 roku, 10 lipca, wystąpił tam Jethro Tull), a 25 lipca odbywa się gonitwa. Poza sezonem miasto jest za to spokojne, bez tłumów znanych z sąsiedniej Florencji.

Dojazd jest prosty. Z Florencji to 33 kilometry, a pociąg regionalny z Santa Maria Novella jedzie zwykle 40-50 minut. Pistoja leży na linii w stronę Lukki, więc łatwo połączyć ją z innymi miastami i wrócić na noc do Florencji. Więcej o całym regionie piszemy w przewodniku Toskania - przewodnik po regionie, a o tym, jak poukładane są włoskie regiony, w mapie regionów Włoch.

Najczęstsze pytania