Arrivederci - co znaczy i kiedy mówić

Znasz je z filmów, piosenek i pocztówek - „arrivederci” to chyba najbardziej rozpoznawalne włoskie pożegnanie na świecie. Brzmi śpiewnie, trochę teatralnie, i wielu z nas kojarzy się z czymś ostatecznym, jak machanie chusteczką z odpływającego statku. Tymczasem to słowo mówi coś dokładnie odwrotnego. W tym tekście wyjaśniamy, co arrivederci znaczy dosłownie, czym różni się od grzecznego arrivederLa, swobodnego ciao i poważnego addio - i kiedy które z nich wypada powiedzieć, żeby nie zabrzmieć jak turysta z rozmówek.

Co dosłownie znaczy „arrivederci”

„Arrivederci” to zrośnięta w jedno słowo fraza a rivederci - i słowniki do dziś notują obie pisownie. Rozłożona na części wygląda tak: a („do, aż do”), przedrostek ri- („ponownie”), czasownik vedere („widzieć”) i zaimek ci („się, nawzajem”). Razem: „do ponownego zobaczenia się”, czyli „aż znów się zobaczymy”. Słownik Treccani definiuje je jako pożegnanie między osobami, które rozstają się z pewnością albo nadzieją, że się jeszcze spotkają.

Polak ma tu ułatwienie, bo mówi to samo od zawsze: nasze „do widzenia” zbudowane jest dokładnie według tego samego wzoru. Podobnie francuskie au revoir i niemieckie auf Wiedersehen - cała Europa żegna się obietnicą kolejnego spotkania. W arrivederci nie ma więc smutku ani końca. Jest raczej umówienie się z przyszłością. Słowo może też pracować jako rzeczownik - Włosi mówią o „dobrym pożegnaniu” (un buon arrivederci) - a w mowie potocznej bywa ucięciem rozmowy: „sì, arrivederci!”, czyli mniej więcej „dobra, dobra, do widzenia”.

Arrivederci, arrivederLa, ciao: trzy stopnie grzeczności

Włoskie pożegnania układają się w podobną skalę jak powitania, o których pisaliśmy w tekście jak przywitać się po włosku. Na dole jest swobodne „ciao” - działa w obie strony, na powitanie i pożegnanie, ale tylko wśród znajomych, rodziny i rówieśników. W środku stoi „arrivederci” - neutralne, uniwersalne, uprzejme, pasujące niemal wszędzie: w sklepie, w barze, u lekarza, w hotelu. Na samej górze jest „arrivederLa” - forma najbardziej oficjalna.

Różnica między dwoma ostatnimi siedzi w jednej sylabie. W arrivederci zaimek ci znaczy „nas, siebie nawzajem” - „zobaczymy się”. W arrivederLa na jego miejscu stoi La, czyli grzecznościowe „Panią/Pana” (od formy Lei, którą Włosi zwracają się do obcych). Dosłownie: „do ponownego zobaczenia Pana”. Treccani poleca tę formę wobec osób, z którymi jesteśmy na „Pan/Pani” - i to zarówno do kobiet, jak i do mężczyzn. Usłyszysz ją od recepcjonisty w eleganckim hotelu, w urzędzie, od starszego pana w aptece. Wielka litera w arrivederLa to zwyczaj grzecznościowy, a nie twarda reguła - Accademia della Crusca traktuje „wielką literę szacunku” jako wybór stylistyczny, więc w druku spotkasz też zwykłe arrivederla.

Addio - pożegnanie, którego lepiej nie mylić

Jeśli jakieś włoskie słowo znaczy „żegnaj na zawsze”, to nie arrivederci, tylko „addio”. Jego źródło to a Dio - „(polecam cię) Bogu”, z łacińskiego ad Deum. Treccani opisuje je jako formę pożegnania definitywnego: mówi się je komuś, kogo się już nie zobaczy, domowi, który się opuszcza, albo rzeczom, z których się rezygnuje („dire addio al mondo” - pożegnać się ze światem). Najsłynniejsze literackie addio to „Addio, monti sorgenti dall’acque” z Narzeczonych Manzoniego - rozdzierające pożegnanie Łucji z rodzinnymi górami.

Dlatego rzucone w barze addio zabrzmi jak scena z opery: jakbyś wyjeżdżał na wojnę albo zrywał znajomość. Jest jeden wyjątek - w Toskanii addio bywa w mowie potocznej zwykłym „cześć, na razie”, co słownik odnotowuje osobno. Poza nią lepiej trzymać się zasady: arrivederci otwiera drzwi, addio je zamyka.

Kiedy mówić arrivederci - i co jeszcze powiedzieć na do widzenia

Praktyczna zasada dla przyjezdnego: wychodząc ze sklepu, baru, restauracji czy hotelu - „arrivederci”. Nie pomylisz się. Włosi zwracają uwagę na takie drobiazgi; wyjście bez słowa uchodzi za niegrzeczne, a to ta sama wrażliwość na formę, którą opisaliśmy przy bella figura. Do arrivederci często dokleja się życzenie: buona giornata (miłego dnia), buona serata (miłego wieczoru), a Włosi lubią wzmocnić je podziękowaniem: „grazie, arrivederci!”.

Gdy wiesz, kiedy się znów zobaczycie, możesz być precyzyjniejszy. Treccani podaje całą rodzinę pożegnań zbudowanych według tego samego wzoru „a + kiedy”: a presto (do zobaczenia wkrótce), a domani (do jutra), a stasera (do wieczora), a do tego potoczne a dopo (do później) i ci vediamo (widzimy się). Wśród znajomych pożegnanie zwykle idzie w parze z gestem - machnięciem dłoni albo cmoknięciem w policzek - a o tym, ile potrafi powiedzieć sama ręka, pisaliśmy przy włoskich gestach. I jeszcze jedno: sławę całego słowa w świecie zbudowała w dużej mierze piosenka Arrivederci Roma Renata Rascela z połowy lat 50., rozsławiona filmem z 1957 roku, w którym śpiewał ją Mario Lanza. Jej bohater też nie żegna Rzymu na zawsze - on obiecuje wrócić.

Następnym razem, gdy będziesz wychodzić z włoskiego baru, nie potrzebujesz rozmówek. „Arrivederci” wystarczy - grzeczne, ciepłe i zawsze na miejscu. A jeśli ktoś odprowadzi cię wzrokiem aż do końca uliczki, możesz się odwrócić i dorzucić „a presto”. Po włosku pożegnanie to nie koniec historii, tylko przecinek. Więcej o samym słowie znajdziesz w słowniku Treccani, a o jego starszym, poważniejszym bracie - w haśle addio.

Ten wpis jest częścią naszego cyklu Włochy wyjaśnione - w którym tłumaczymy to, czego nie znajdziesz w przewodnikach. Jeśli lubisz włoskie słówka z charakterem, zajrzyj też do tekstu o mamma mia i innych włoskich wykrzyknikach oraz o tym, co naprawdę znaczy dolce far niente.

Najczęstsze pytania