Magari - co znaczy to włoskie słowo

Zapytaj Włocha, czy chciałby wygrać w lotto, pojechać na rok na Sycylię albo zjeść kolację u babci z Neapolu. Usłyszysz jedno słowo, wypowiedziane z westchnieniem i wzrokiem utkwionym gdzieś w horyzoncie: „Magari!”. Rozmówki tłumaczą je jako „może”, ale to tylko jedna trzecia prawdy. W tym tekście wyjaśniamy, co magari naprawdę znaczy, dlaczego jedno słowo potrafi wyrazić marzenie, przypuszczenie i „nawet gdyby”, skąd przywędrowało do Włoch - i jak go używać, żeby zabrzmieć jak ktoś, kto rozumie, a nie tylko tłumaczy.

Co znaczy „magari” - jedno słowo, trzy nastroje

Słownik Treccani rozpisuje magari na trzy role - i każda ma inny nastrój. Pierwsza i najważniejsza: wykrzyknik silnego pragnienia. „Magari!” to po polsku „oby!”, „gdyby tylko!”, „chciałbym!”. Treccani zaznacza, że po nim często pojawia się zdanie w trybie łączącym: magari fosse vero! - „oby to była prawda!”, magari potessi vederlo! - „gdybym tylko mógł go zobaczyć!”. To samo słowo, rzucone samodzielnie, bywa też twierdzącą odpowiedzią na propozycję. „Idziemy jutro nad morze?” - „Magari!”, czyli „z największą przyjemnością, gdyby tylko się dało”.

Druga rola to potoczny przysłówek - i tu rodzi się to „może” z rozmówek. Treccani definiuje je jako „może nawet, wręcz, choćby”: magari ci vediamo domani to „może zobaczymy się jutro”, a è capace, magari, di negare ogni cosa - „gotów jeszcze, ot tak, wszystkiemu zaprzeczyć”. Trzecia rola jest najrzadsza i najbardziej literacka: spójnik „choćby, nawet gdyby” - tenterò la fortuna, magari dovessi rimetterci tutto, czyli „spróbuję szczęścia, choćbym miał stracić wszystko”. Jedno słowo, a obejmuje rozpiętość od marzenia przez przypuszczenie po upór.

Skąd pochodzi magari - grecki „szczęśliwy” w sercu włoszczyzny

Pisaliśmy o tym krótko przy okazji mamma mia i innych włoskich wykrzykników, ale historia zasługuje na więcej. Magari nie jest łacińskie, tylko greckie. Treccani wywodzi je od μακάρι (makári) - bizantyjskiej i nowogreckiej formy przymiotnika μακάριος (makários), czyli „szczęśliwy, błogosławiony”. Ten sam przymiotnik, w liczbie mnogiej makárioi, otwiera w greckim Nowym Testamencie błogosławieństwa: „błogosławieni ubodzy w duchu…”. Etymolog Ottorino Pianigiani tłumaczył sens wykrzyknika jako „daj Boże!” - tak jakby mówiący wzdychał: „szczęśliwy byłbym, gdybym miał…”.

Słowo jest we włoszczyźnie bardzo stare. W XIII-wiecznym Contrasto Cielo d’Alcamo, jednym z najstarszych zabytków poezji sycylijskiej, pada już forma macara: „Macara se dolésseti…”. Pianigiani zanotował, że wykrzyknik był szczególnie bliski Neapolitańczykom i że prawdopodobnie odziedziczono go po Wielkiej Grecji. A grecki „szczęśliwiec” rozszedł się szerzej, niż mogłoby się wydawać: Grecy do dziś mówią „Μακάρι!” w znaczeniu „oby!”, Sycylijczycy używają macari w sensie „też, nawet”, Rumuni mają măcar („choćby, przynajmniej”), a na Bałkanach usłyszysz makar. Dawną hiszpańską i portugalską kuzynką była forma maguer i macar.

Magari i tryb łączący, czyli gramatyka tęsknoty

Jeśli uczysz się włoskiego, magari to najprzyjemniejszy sposób na oswojenie trybu łączącego (congiuntivo). Życzenie dotyczące teraźniejszości lub przyszłości buduje się z congiuntivo imperfetto: magari fossi ricco („gdybym tylko był bogaty”), magari smettesse di piovere („oby przestało padać”). Żal za tym, co już się nie wydarzyło, wymaga czasu zaprzeszłego - congiuntivo trapassato: magari l’avessi saputo prima, czyli „gdybym tylko wiedział wcześniej”. To dokładnie ten sam schemat co w naszym „oby” i „gdyby tylko”, z tą różnicą, że Włoch wkłada w niego całe ciało: westchnienie, uniesione brwi i dłoń wędrującą ku niebu. O tym, ile potrafi powiedzieć sama ręka, pisaliśmy przy włoskich gestach.

Uwaga na jedną pułapkę: w znaczeniu „może” magari łączy się już ze zwykłym trybem oznajmującym. Magari passo da te stasera - „może wpadnę do ciebie wieczorem”. Słownikowa reguła brzmi więc prosto: gdy magari wzdycha, potrzebuje congiuntivo; gdy tylko coś proponuje, wystarczy zwykłe zdanie.

Magari czy forse? Kiedy „może” znaczy coś więcej

Polak, który zna już słowo forse („może, być może”), szybko zauważy, że Włosi nie używają go zamiennie z magari. Różnica jest subtelna, ale ważna. Forse to czyste przypuszczenie - opis niepewności, na którą mówiący nie ma wpływu: forse piove domani, „może jutro będzie padać”. Magari niesie w sobie odrobinę chęci: magari vado al cinema domani brzmi jak „może jutro pójdę do kina, mam taką ochotę”, a nie jak prognoza pogody. W magari zawsze zostaje ślad tego greckiego „szczęśliwy byłbym, gdyby”.

Dla podróżnika to wiedza praktyczna. Gdy rzucisz zaproszenie i usłyszysz entuzjastyczne „Magari!”, to raczej „bardzo bym chciał” niż twarde „tak” - Włosi mają talent do uprzejmych, otwartych odpowiedzi, które nikogo nie urażą. Ta sama wrażliwość na formę, którą opisaliśmy przy bella figura, każe raczej westchnąć niż odmówić wprost. I odwrotnie: jeśli ktoś zapyta, czy wygrałeś w totka albo masz dom w Toskanii, odpowiedz z uśmiechem „Magari!” - wszyscy zrozumieją, że niestety nie, ale chętnie. A jeśli chcesz domknąć rozmowę równie po włosku, pożegnaj się „arrivederci”, które też zostawia drzwi otwarte.

Następnym razem, gdy Włoch westchnie „magari”, posłuchaj, w jakim tonie to robi. Może marzy, może coś proponuje, a może grzecznie wymiguje się od odpowiedzi - i wszystko to w trzech sylabach, które pamiętają jeszcze Bizancjum. Jeśli chcesz zajrzeć głębiej, pełne hasło znajdziesz w słowniku Treccani, a krótką, ładnie opowiedzianą etymologię - w serwisie Una parola al giorno.

Ten wpis jest częścią naszego cyklu Włochy wyjaśnione - w którym tłumaczymy to, czego nie znajdziesz w przewodnikach. Jeśli lubisz włoskie słówka z charakterem, zajrzyj też do tekstu o tym, jak przywitać się po włosku, oraz o tym, co naprawdę znaczy dolce far niente.

Najczęstsze pytania