Historia pajacyka Pinokio

Jeżeli byłeś kiedyś na wakacjach we Włoszech - albo siedzisz tu właśnie w tej chwili - na pewno nieraz natknąłeś się na sklepik, w którym z każdej strony spoglądał na Ciebie drewniany Pinokio. Skąd pochodzi Pinokio i dlaczego ta postać z drewna pojawia się tak często właśnie tutaj? Odpowiedź jest krótka: Pinokio jest Włochem. Drewniany pajacyk narodził się w Toskanii, a jego twórcą był florencki pisarz Carlo Collodi. Poniżej znajdziesz całą historię - kto napisał Pinokia, z jakiego miasta pochodzi, gdzie dziś można go zobaczyć i garść ciekawostek, które zaskoczą nawet miłośników Italii.

Zanim ruszymy w głąb historii, jedno wyjaśnienie. Po włosku pajacyk nazywa się Pinocchio, a sama postać to dziś jeden z najmocniejszych symboli włoskiej kultury - obok pizzy, Vespy i Krzywej Wieży. Jeśli planujesz podróż jego śladami, zerknij wcześniej do naszego przewodnika po regionach Włoch, bo cała ta opowieść rozgrywa się w sercu Toskanii.

Kto napisał Pinokia?

Pinokia napisał Carlo Collodi - a właściwie Carlo Lorenzini, bo Collodi to literacki pseudonim. Urodził się 24 listopada 1826 roku we Florencji, w niezamożnej rodzinie kucharza i pokojówki. Był dziennikarzem, satyrykiem i tłumaczem - to on przełożył na włoski francuskie baśnie Charles’a Perraulta, między innymi „Kopciuszka” i „Kota w butach”. Zanim wymyślił drewnianego chłopca, miał już za sobą lata pisania o polityce i obyczajach zjednoczonych Włoch, często z przymrużeniem oka.

Pinokio nie powstał od razu jako książka. Historia drukowana była w odcinkach na łamach rzymskiego czasopisma dla dzieci „Giornale per i bambini” w latach 1881-1883, pod tytułem Le avventure di Pinocchio („Przygody Pinokia”). Co ciekawe, Collodi pierwotnie chciał uśmiercić bohatera - w jednym z odcinków Kot i Lis wieszają pajacyka na dębie. Czytelnicy byli jednak tak oburzeni, że redakcja kazała pisarzowi przywrócić Pinokia do życia i dopisać dalszy ciąg. Tak z mrocznej satyry zrobiła się jedna z najczęściej tłumaczonych książek świata - przełożono ją na ponad 260 języków i dialektów.

Skąd pochodzi Pinokio i z jakiego miasta?

Pinokio pochodzi z Włoch, a dokładniej z Toskanii. Choć Collodi urodził się we Florencji i tam napisał powieść, sam pseudonim - a pośrednio i „adres” pajacyka - wziął się z malutkiego miasteczka Collodi w prowincji Pistoia, jakieś 65 kilometrów od Florencji. To rodzinne strony matki pisarza i miejsce, w którym spędzał dzieciństwo. Z sympatii do tego zakątka Toskanii Carlo Lorenzini przyjął właśnie tę nazwę jako nazwisko literackie.

Stąd częste pytanie „z jakiego miasta pochodzi Pinokio” ma dwie poprawne odpowiedzi: Florencja jako miejsce narodzin autora i powstania książki oraz Collodi jako kolebka samego pseudonimu i dzisiejsze centrum kultu pajacyka. Jedno i drugie leży w Toskanii - tym samym regionie co Piza, Lucca czy słynne winnice Chianti. Jeśli zastanawiasz się, gdzie „mieszkał” Pinokio, najbliżej prawdy jest właśnie ten pagórkowaty kawałek środkowych Włoch.

Warto połączyć wizytę w Collodi ze zwiedzaniem okolicy - to idealny przystanek na trasie między Luccą a Pizą. Obie te toskańskie perły leżą rzut beretem od ojczyzny pajacyka.

Fabuła w pigułce - i czym różni się od wersji Disneya

Pinokio to drewniany pajacyk (pagliaccio) wystrugany przez ubogiego stolarza (falegname) o imieniu Gepetto. Kukiełka w magiczny sposób ożywa i od początku marzy o jednym - żeby stać się prawdziwym chłopcem. Po drodze notorycznie kłamie, a za każdym kłamstwem wydłuża mu się nos. Towarzyszą mu dobre dusze, jak Mówiący Świerszcz, ale i naciągacze - Kot i Lis - którzy raz po raz wpędzają go w tarapaty. Po wielu przygodach Pinokio pojmuje wreszcie swoje błędy i w nagrodę zostaje prawdziwym człowiekiem.

Większość z nas zna jednak tę historię w wersji ugładzonej przez Walta Disneya z 1940 roku. Tymczasem oryginał Collodiego jest sporo mroczniejszy. W książce pajacyk bywa okrutny - już na pierwszych stronach zabija Mówiącego Świerszcza młotkiem (u Disneya to sympatyczny Jiminy Cricket, który przeżywa cały film). Wróżka o lazurowych włosach w oryginale bywa upiorna, a kara za nieposłuszeństwo - zamiana w osła - jest dosłowna i przerażająca. Disney dorzucił piosenki, wygładził charaktery i dał happy end bez cienia grozy. Krótko mówiąc: włoski Pinokio to baśń z morałem i sporą dawką niepokoju, amerykański - słodka bajka familijna.

Pinokio w kinie i kulturze

Drewniany chłopiec rozpalił wyobraźnię reżyserów na całym świecie. Oprócz klasyka Disneya powstała włoska wersja Roberta Benigniego z 2002 roku, w której sam reżyser wcielił się w tytułową postać - film zebrał kiepskie recenzje, ale z budżetem 45 milionów dolarów był wówczas jedną z najdroższych włoskich produkcji w historii. W 2019 roku po Pinokia sięgnął Matteo Garrone, a rok później Disney nakręcił wersję aktorską z Tomem Hanksem jako Gepetto. Pajacyka z długim nosem zobaczymy też mimochodem w „Shreku”. Postać na stałe weszła do języka - „mieć nos jak Pinokio” znaczy po prostu nagminnie kłamać.

Gdzie dziś zobaczyć Pinokia - Park Pinokia w Collodi

Jeśli podróżujesz po Toskanii z dziećmi, koniecznie wybierz się do miasteczka Collodi. To tu znajduje się Park Pinokia (Parco di Pinocchio) - magiczne miejsce, w którym sztuka splata się z toskańską przyrodą. Park otwarto w 1956 roku i, co ważne, nie jest to lunapark z kolejkami górskimi. Główne skrzypce grają tu rzeźby, pomniki i instalacje przedstawiające bohaterów powieści, rozsiane wśród zieleni i strumieni. Dla najmłodszych czekają warsztaty - nauka tworzenia masek i drewnianych lalek czy przebieranie się za postacie z bajki.

Na terenie parku działa też Muzeum Pinokia oraz słynna „Gospoda Pod Czerwonym Homarem” (Osteria del Gambero Rosso) - karczma znana z kart powieści. Od momentu otwarcia odwiedziło to miejsce ponad 7 milionów turystów z całego świata. W sezonie (od końca marca do końca sierpnia) park czynny jest zwykle od 9:00 do zmierzchu; ceny biletów zaczynają się w okolicach kilkunastu euro za osobę dorosłą i są niższe dla dzieci - przed wyjazdem warto sprawdzić aktualny cennik na stronie parku. Tuż obok można zwiedzić barokowe ogrody willi Garzoni i Dom Motyli.

Pomniki Pinokia w całych Włoszech

Włosi kochają swojego pajacyka tak mocno, że doczekał się on pomników w wielu miastach - między innymi w Pescii (tuż obok Collodi), Mediolanie, Anconie i Turynie. Drewniane figury Pinokia spotkasz też w niezliczonych sklepach z pamiątkami od Wenecji po Rzym. To właśnie one sprawiają, że pajacyk wydaje się wszechobecny - i że tak naturalnie pojawia się pytanie, skąd właściwie pochodzi.

Ciekawostki o Pinokiu

• Imię Pinocchio w toskańskim dialekcie oznacza „orzeszek piniowy” (pinolo) - drobny, twardy, jak kawałek drewna, z którego powstał.
• Collodi chciał zakończyć historię śmiercią bohatera - dopiero protesty czytelników gazety zmusiły go do napisania dalszego ciągu i happy endu.
• Ponad 260 języków i dialektów - to czyni Pinokia jedną z najczęściej tłumaczonych książek w dziejach, obok Biblii.
• Cytat „kto rozumie piękno Pinokia, rozumie Włochy” należy do pisarza Giuseppe Prezzoliniego - kukiełka uchodzi za alter ego mieszkańców Italii: żywiołowe, niecierpliwe i wieczne nieco nieposłuszne.
• Pomnik w Collodi ufundowano w 1956 roku ze składek nadesłanych z całego świata - to jeden z pierwszych takich „społecznościowych” monumentów.

Dziedzictwo kulturowe pajacyka

Pinokio dawno przestał być tylko bajką dla dzieci. We Włoszech traktuje się go jak lustro narodowego charakteru. Stale rosnący nos symbolizuje radzenie sobie z rzeczywistością na skróty, a sam pajacyk - wieczne napięcie między buntem a marzeniem o dojrzałości. Nie bez powodu Giuseppe Prezzolini widział w nim portret każdego Włocha: żywiołowego, chaotycznego, szybkiego w działaniu i szybkiego w szukaniu „kozła ofiarnego”. Za tą lekkością kryje się jednak głęboka opowieść o sumieniu, lojalności i cenie kłamstwa.

To dlatego drewniany chłopiec stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych włoskich „eksportów” - obok espresso i Ferrari. Kiedy następnym razem zobaczysz go w toskańskim sklepiku, będziesz już wiedział, że trzymasz w ręku kawałek prawdziwej Italii. A jeśli zaplanujesz wyprawę do Collodi, najlepiej połączyć ją z innymi skarbami regionu - przewodnik po regionach Włoch podpowie, co jeszcze warto zobaczyć po drodze.

Najczęściej zadawane pytania